عدم تحمل بلاتکلیفی: چرا ندانستن این‌قدر سخت است؟

چه چیزی انتظار را این‌قدر پراسترس می‌کند: خود خبر بد، یا ندانستن؟

در یک پژوهش آزمایشگاهی، ۴۵ بزرگسال یک بازی یادگیری انجام دادند. در هر نوبت یکی از دو سنگ را می‌دیدند و حدس می‌زدند که آیا ماری زیر آن پنهان است یا نه. هر مار با یک شوک الکتریکی دردناک به دست همراه بود و احتمال‌های پشت هر سنگ مدام تغییر می‌کرد. شوک‌ها استرس را بالا بردند، اما بلاتکلیفی هم همین اثر را داشت: استرس گزارش‌شده، اندازه مردمک و رسانایی پوست شرکت‌کنندگان همراه با میزان پیش‌بینی‌ناپذیری پیامد بالا و پایین می‌رفت، و بلاتکلیفی زمانی به بیشترین حد خود می‌رسید که بودن و نبودن مار به یک اندازه محتمل به نظر می‌رسید (de Berker et al., 2016).

استرس فقط از شوک‌ها پیروی نمی‌کرد، از ندانستن هم پیروی می‌کرد.

برخی افراد تحمل این حالت ندانستن را به‌ویژه دشوار می‌یابند. روان‌شناسان این را «عدم تحمل بلاتکلیفی» می‌نامند. این نوشته توضیح می‌دهد که عدم تحمل بلاتکلیفی چیست، در زندگی روزمره چگونه دیده می‌شود، پژوهش‌های درمانی چه نشان می‌دهند و یک روش آزموده‌شده را که می‌توانید امتحان کنید معرفی می‌کند.

عدم تحمل بلاتکلیفی چیست؟

به بیان دیگر، موقعیت‌های نامعلوم تهدیدآمیز و غیرقابل‌تحمل تجربه می‌شوند، حتی وقتی احتمال پیامد بد کم است.

این مفهوم نخست در پیوند با نگرانی بررسی شد (Freeston et al., 1994) و امروز در اضطراب، افت خلق و چند دشواری دیگر نیز مهم شمرده می‌شود (Carleton, 2016).

آیا واقعاً نگرانی را بیشتر می‌کند؟

اینکه دو چیز با هم دیده می‌شوند نشان نمی‌دهد کدام یک اول می‌آید. یک آزمایش اولیه این پرسش را با تغییر مستقیم عدم تحمل بلاتکلیفی آزمود.

گروه‌ها کوچک بودند و تغییر کوتاه‌مدت بود؛ پس این یک گام نخست است، نه اثبات نهایی. با این حال نشان می‌دهد که شیوه رابطه ما با بلاتکلیفی می‌تواند به نگرانی دامن بزند، نه اینکه فقط از آن ناشی شود.

در زندگی روزمره چگونه دیده می‌شود؟

یکی از واکنش‌های رایج به بلاتکلیفی، جست‌وجوی اطلاعات بیشتر است.

در آزمایشی با ۱۵۳ دانشجو، پژوهشگران برخی شرکت‌کنندگان را به این باور رساندند که عدم تحمل بلاتکلیفی بالایی دارند و سپس به همه درباره یک عفونت ساختگی اطلاعاتی دادند که یا با بلاتکلیفی بیشتر و یا کمتر نوشته شده بود. دانشجویانی که هم در شرایط عدم تحمل بالا و هم در شرایط بلاتکلیفی بالا بودند، بیش از همه به دنبال اطلاعات رفتند و بیش از همه نیز درباره این بلاتکلیفی نگران شدند (Rosen & Knäuper, 2009).

پژوهشگرانی که نگرانی افراطی را درمان می‌کنند، عادت‌های قطعیت‌جوی دیگری را هم توصیف می‌کنند که آن‌ها را «رفتارهای ایمنی‌بخش» می‌نامند؛ برای مثال اطمینان خواستن از دیگران، یا آمادگی افراطی برای یک کار. خود نگرانی هم می‌تواند همین نقش را داشته باشد، زیرا مرور پیامدهای بد احتمالی فراوان می‌تواند آینده را کمتر نامعلوم جلوه دهد (Dugas et al., 2022).

عادت‌های قطعیت‌جو در کوتاه‌مدت آرامش می‌آورند، اما مانع می‌شوند یاد بگیرید که می‌توانید با ندانستن کنار بیایید (Dugas et al., 2022). با گذشت زمان، همین چرخه عدم تحمل بلاتکلیفی را پابرجا نگه می‌دارد.

بلاتکلیفی، استرس و انعطاف‌پذیری چه پیوندی با هم دارند؟

پژوهش‌های دکتر سولماز دهقانی عدم تحمل بلاتکلیفی را در کنار انعطاف‌پذیری روان‌شناختی بررسی می‌کنند. پژوهش‌های مشترک او نقش تعدیل‌کننده انعطاف‌پذیری روان‌شناختی را در رابطه میان عدم تحمل بلاتکلیفی و شکوفایی، و در رابطه میان عدم تحمل بلاتکلیفی و استرس ادراک‌شده در زنان تحت درمان IVF بررسی کرده‌اند. پژوهشی دیگر نقش میانجی عدم تحمل بلاتکلیفی را میان کمال‌گرایی و نشانه‌های افسردگی در دانشجویان دختر بررسی کرده است. فهرست کامل را در صفحه مقالات ببینید.

آیا عدم تحمل بلاتکلیفی تغییرپذیر است؟

بله. فراتحلیلی بر ۲۸ کارآزمایی تصادفی‌شده کنترل‌شده نشان داد که درمان‌های مبتنی بر شواهد برای اختلال‌های مرتبط با اضطراب، در مقایسه با گروه‌های کنترل، اثر بزرگی بر عدم تحمل بلاتکلیفی داشتند. بهبود در عدم تحمل بلاتکلیفی با بهبود در شدت نشانه‌ها همراه بود و ۳۶ درصد از واریانس آن را تبیین می‌کرد (Miller & McGuire, 2023).

برخی درمان‌ها فقط بر بلاتکلیفی تمرکز دارند. یکی از این پروتکل‌ها در ۱۲ جلسه سه بخش دارد: آشنایی با بلاتکلیفی و آگاه شدن از واکنش‌های خود به آن، آزمایش‌های رفتاری، و پیشگیری از عود. در نخستین آزمون آن با هفت فرد مبتلا به اختلال اضطراب فراگیر (GAD)، نشانه‌ها و عدم تحمل بلاتکلیفی به‌طور چشمگیری کاهش یافت و این دستاوردها شش ماه بعد عمدتاً پابرجا ماند (Hebert & Dugas, 2019).

چه زمانی خودیاری کافی نیست؟

آزمایش‌های رفتاری در این پژوهش‌ها همراه با درمانگر، در طول چند هفته و توسط بزرگسالانی انجام شد که تشخیص GAD داشتند (Dugas et al., 2022; Hebert & Dugas, 2019). یک آزمایش در خانه راهی برای تمرین است، نه درمان.

اگر نگرانی بخش بزرگی از روزتان را می‌گیرد، خوابتان را مختل می‌کند یا شما را از کار و روابطتان بازمی‌دارد، لطفاً با یک متخصص واجد صلاحیت گفت‌وگو کنید.

تمرین: یک آزمایش رفتاری با بلاتکلیفی

آزمایش رفتاری از شما می‌خواهد پیش از ورود به یک موقعیت نامعلوم، پیش‌بینی مشخصی بکنید و سپس آن را با آنچه واقعاً رخ می‌دهد مقایسه کنید (Dugas et al., 2022). هدف این است که از راه تجربه مستقیم، چیز تازه‌ای درباره بلاتکلیفی یاد بگیرید.

در آن کارآزمایی، شرکت‌کنندگان ابتدا آموختند که نگرانی، اضطراب و رفتارهای ایمنی‌بخش واکنش‌هایی عادی به بلاتکلیفی‌اند و ثبت واکنش‌های خود را آغاز کردند. سپس مجموعه‌ای از آزمایش‌ها را، یکی پس از دیگری، انجام دادند (Dugas et al., 2022).

با آزمایشی کوچک شروع کنید که پیامد واقع‌بینانه‌اش بی‌خطر است. اگر آزمایشی پریشانی شما را بسیار بیشتر کرد، آن را متوقف کنید و با یک متخصص درباره‌اش گفت‌وگو کنید.

دو پرسش برای تأمل:

• کدام عادت قطعیت‌جو را بیشتر به کار می‌برید: اطمینان خواستن، جست‌وجوی اطلاعات بیشتر، یا آمادگی افراطی؟
• در آزمایش شما، آنچه پیش‌بینی کرده بودید چقدر به آنچه واقعاً رخ داد نزدیک بود؟

پرسش‌های رایج

آیا عدم تحمل بلاتکلیفی یک اختلال اضطرابی است؟

خیر. این یک گرایش پایدار است، نه تشخیص بالینی (Carleton, 2016). با این حال می‌تواند احتمال یا شدت نگرانی و اضطراب را افزایش دهد و نقشی کلیدی در GAD دارد (Dugas et al., 2022).

آیا جست‌وجوی اطلاعات همیشه مشکل‌ساز است؟

خیر. در آزمایش عفونت ساختگی، دانشجویانی که عدم تحمل بلاتکلیفی بالایی داشتند اطلاعات بیشتری جست‌وجو کردند، که ممکن است از رفتارهای سلامت مفیدی مانند قصد انجام غربالگری پشتیبانی کند، اما نگرانی بیشتری هم داشتند (Rosen & Knäuper, 2009). پرسش این است که جست‌وجوی اطلاعات به شما برای اقدام کمک می‌کند، یا فقط نگرانی را ادامه می‌دهد.

آیا مشاوره کمک می‌کند؟

بله. درمان‌های اختلال‌های مرتبط با اضطراب، عدم تحمل بلاتکلیفی را کاهش می‌دهند (Miller & McGuire, 2023) و یک درمان متمرکز مبتنی بر آزمایش‌های رفتاری در یک کارآزمایی تصادفی‌شده آزموده شده است (Dugas et al., 2022). درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) نیز در مروری بر ۲۰ فراتحلیل برای اضطراب و افسردگی اثربخش شناخته شده است (Gloster et al., 2020).

منابع

• Carleton, R. N. (2016). Into the unknown: A review and synthesis of contemporary models involving uncertainty. Journal of Anxiety Disorders, 39, 30-43. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2016.02.007
• de Berker, A. O., Rutledge, R. B., Mathys, C., Marshall, L., Cross, G. F., Dolan, R. J., & Bestmann, S. (2016). Computations of uncertainty mediate acute stress responses in humans. Nature Communications, 7, 10996. https://doi.org/10.1038/ncomms10996
• Dugas, M. J., Sexton, K. A., Hebert, E. A., Bouchard, S., Gouin, J.-P., & Shafran, R. (2022). Behavioral experiments for intolerance of uncertainty: A randomized clinical trial for adults with generalized anxiety disorder. Behavior Therapy, 53(6), 1147-1160. https://doi.org/10.1016/j.beth.2022.05.003
• Freeston, M. H., Rhéaume, J., Letarte, H., Dugas, M. J., & Ladouceur, R. (1994). Why do people worry? Personality and Individual Differences, 17(6), 791-802. https://doi.org/10.1016/0191-8869(94)90048-5
• Gloster, A. T., Walder, N., Levin, M. E., Twohig, M. P., & Karekla, M. (2020). The empirical status of acceptance and commitment therapy: A review of meta-analyses. Journal of Contextual Behavioral Science, 18, 181-192. https://doi.org/10.1016/j.jcbs.2020.09.009
• Hebert, E. A., & Dugas, M. J. (2019). Behavioral experiments for intolerance of uncertainty: Challenging the unknown in the treatment of generalized anxiety disorder. Cognitive and Behavioral Practice, 26(2), 421-436. https://doi.org/10.1016/j.cbpra.2018.07.007
• Ladouceur, R., Gosselin, P., & Dugas, M. J. (2000). Experimental manipulation of intolerance of uncertainty: A study of a theoretical model of worry. Behaviour Research and Therapy, 38(9), 933-941. https://doi.org/10.1016/S0005-7967(99)00133-3
• Miller, M. L., & McGuire, J. F. (2023). Targeting intolerance of uncertainty in treatment: A meta-analysis of therapeutic effects, treatment moderators, and underlying mechanisms. Journal of Affective Disorders, 341, 283-295. https://doi.org/10.1016/j.jad.2023.08.132
• Rosen, N. O., & Knäuper, B. (2009). A little uncertainty goes a long way: State and trait differences in uncertainty interact to increase information seeking but also increase worry. Health Communication, 24(3), 228-238. https://doi.org/10.1080/10410230902804125